Arnaldur      Grétarsson

Hvað er Besti Flokkurinn?

Það er erfitt að átta sig á því hvað Besti Flokkurinn stendur fyrir. Um það gefur hann ekkert upp sjálfur. Margir hafa því farið að geta sér til um eðli framboðsins og tilætlanir þess. Menn gefa sér þar ýmislegt.

Allskonar gagnrýni

Eðli málsins samkvæmt finna menn úr öllum áttum hjá sér hvöt til að skoða framboð Besta Flokksins með nokkuð gagnrýnum augum. Staðreyndin er sú að Besti Flokkurinn hefur gerbreytt stöðunni í Reykjavík.

Af vinstri vængnum heyrist sú gagnrýni að Besti Flokkurinn sé einhverskonar hægri-samsæri. Þar ganga menn jafnvel svo langt að tala um Besta Flokkinn sem fasistahreyfingu eða ráðast á einstakar persónur hans og tala um kristilegt íhald. Slíkt er ef til vill skiljanlegt, þar sem mesta fylgi Besta Flokksins virðist ættað frá vinstri og menn horfa á mótvægið við Sjálfstæðisflokk renna í sandinn, en slíkar nálganir eru aldrei heillavænlegar. Jafnvel þótt allt þetta væri satt, þá ættu þessi sjónarmið rétt á sér. Og menn eru komnir á hættulega braut þegar þeir tala um að eitt framboð steli fylgi frá öðru. Þannig hafa vinstri menn kannski gert sér sjálfum verstan grikk í allri umræðunni.

Á miðjunni reyna menn að spila með og “kóa.” Þeir reyna að sækja aftur glatað fylgi með því að tala um að þeir séu ekki með sama “hrokapirring” og aðrir og eigi einhverja samleið með flokknum. Þetta er undarlegt viðmót og óljóst hverju það skilar eða hverju það á að skila.

Minnst heyrist þó frá hægri vængnum. Þar vita menn að best er að láta lítið fyrir sér fara, og sækja sitt fasta fylgi sem gengið er að vísu út yfir gröf og dauða.

Allstaðar tala menn þó um Besta Flokkinn sem þreyttan brandara sem þurfi helst að stöðva.

Besti Flokkurinn er það sem hann er

Engin af þessum tilbúnu útskýringum að ofan skiptir þó í raun máli. Besti Flokkurinn er framboð. Hann er alvöru framboð. Hann er líka orðinn pólitískt framboð án þess kannski að hafa nokkurn tíman ætlað sér það, þrátt fyrir yfirlýsingar um “ópólitískt eðli” hans í augum kjósenda hans. Hlutverk og stefna Besta Flokksins verður sennilega eingöngu skilin út frá yfirlýsingum kjósenda flokksins, í ljósi þess að flokkurinn gefur ekkert upp um þessi mál sjálfur. Á endanum hljóta kjósendur flokksins að veita honum hlutverk. Í það minnsta nota þeir flokkinn til að tjá pólitíska afstöðu sína og fær hann þannig sitt pólitíska gildi.

Besti Flokkurinn er allskonar

Hvernig líta stuðningsmenn Besta Flokksins á flokkinn? Ýmis ólík sjónarmið koma þar fram og þeim verður að gefa gaum ef skilja á flokkinn og þau margumræddu skilaboð sem kjósendur hans eru að senda út. Helstu sjónarmið sem rekast má á eru eftirfarandi, þótt listinn sé ekki tæmandi:

• Að hann sé einhverskonar antithesis “fjórflokksins” og uppreisn gegn flokkakerfinu.
• Að hann sé afskræmdur spéspegill samtímapólitíkur og firna þörf ádeila.
• Að hann sé í það minnsta heiðarlegur í óheiðarleika sínum.
• Að hann sé sannarlegur refsivöndur sem beita megi á “hinn spillta fjórflokk”.
• Að “fjórflokkurinn” hafi ítrekað svikið öll sín loforð og þetta geti og geri Besti Flokkurinn líka.

Í þessu flestu birtist nokkuð sínísk heimsmynd sem getur seint talist uppbyggileg. Á sama tíma virðist enginn heilbrigður skeptísismi fara með. Innifalið í þessari heimssýn er sú skoðun að allir séu spilltir og að ekkert hafi neinn tilgang. Þessi sjónarmið verður þó að skoða nánar.

Besti refsivöndurinn

Mest af öllu tala menn um refsimátt Besta Flokksins. Að með Besta Flokknum megi refsa “fjórflokknum” sem á að heita einhver samspyrrt mynd jafn ólíkra flokka og Sjálfstæðisflokks og VG. Slíku hugtaki er erfitt að átta sig á ef fyllstu sanngirni er gætt. Þá er talað um að með heiðarleika og hreinskilni Besta Flokksins megi refsa öllum hinum fyrir spillinguna sem þeim er jaft brígslað um. Helst dettur manni í hug að kjósendur taki þar sjálfa sig út fyrir alla atburðarásina og fyllist einhverri þórðargleði yfir meintum óförum “hins spillta fjórflokks” þótt að áhrif þessa á nærumhverfið, Reykjavík, séu með öllu óljós. Menn taka þar ákvörðun um að einhverskonar “Phyrrosarsigur” á flokkakerfinu sé í sjálfu sér eftirsóknarverðari en að menn reyni að byggja á einhverri hugsjón eða raunsæi í nálgun sinni á borgarmálin.

Um allskonar hreinskilni sem pólitíska dygð

Í hverju felst hreinskilni? Er það nóg að stíga fram með mótsagnakennda stefnuskrá, hvers eina markmið er að vera sem óraunhæfust, og lýsa því hreinskilnislega yfir að ekki megi búast við neinu, því pólitík sé drasl? Vissulega er voða töff að "gefa bara skít í allt þetta kjaftæði" en á einhverju stigi málsins verða menn að leyfa sér að hætta að vera fullir andaktar yfir slíkum sínískum töktum sem sæmdu sér ef til vill betur á göngum menntaskóla borgarinnar.
Stjórn borgarinnar er nefnilega alvöru mál og það skiptir öllu máli hverjir koma þar að. Þetta höfum við séð í því hvernig tókst að bremsa af REI hér um árið, á meðan t.d. Suðurnesjamenn gengu alla leið með HS Orku og seldu fjöreggið sitt um leið og þeir héldu áfram að yfirskuldsetja sig. Hreinskilni hlýtur fyrst og fremst að felast í því að setja fram raunhæfa stefnu og reyna svo eftir fremsta megni að framfylgja henni þó ætíð sé ljóst að ekki gangi allt eftir.

Höfum það svo loks á hreinu að Reykvíkingar og Íslendingar almennt hafa nú ekki verið manna duglegastir við að verðlauna hreinskilni stjórnmálamanna, því hér má ekki ýja að neinu sem "leiðinlegt" getur talist án þess að gjalda afhroð í kosningum.

Um allskonar svikin loforð

Stefnuskrár eru ekki matseðlar til að panta eftir. Eðli málsins samkvæmt krefst pólitískt samstarf málamiðlana og góðir hlutir gerast því hægt, þetta er eðli og kostur lýðræðisins. Þar finnst svigrúm almennings til að bremsa af óheillavænlega þróun. Ef slíkt svigrúm væri ekki fyrir hendi, værum við stödd furðulega nærri einhvers konar alræðisstjórn. Þessi þörf á málamiðlunum í pólitísku samstarfi er eitthvað sem virðist mörgum núverandi stjórnmálamönnum, sem og stórum hluta kjósenda, hulin ráðgáta. Allir sem hafa þó farið við þriðja mann á vídeóleigu kannast við það að þurfa að standa í sáttasamningum um viðfangið, sem oft getur reynst flóknara en ætla mætti. Stefnuskrár flokkanna eru fyrst og fremst plögg sem gera grein fyrir viðmiðum og hugmyndum flokkanna, svo kjósendur geti staðsett sig gagnvart þeim. Á dugnaði og getu stjórnmálamanna til að fylgja þessum stefnumálum eftir, í meðbyr og mótbyr, er svo hægt að hafa sértækar skoðanir og byggja frekari pólitískan stuðning á einstökum framboðum og flokkum. Aukinheldur er fólki full frjálst að ganga til liðs við flokkana og hafa þar stefnumótandi áhrif þar sem upp á vantar.

Um hæfi allskonar frambjóðenda Besta Flokksins

Það er auðvelt að lenda í hálfgerðri krísu með sjálfan sig þegar kemur að Besta Flokknum. Þar er nefnilega ýmislegt fólk sem er traustvekjandi og má geta sér til um að hafi ærleg og sanngjörn sjónarmið. Besti Flokkurinn hefur hrist á ómetanlegan hátt upp í stjórnmálunum á höfuðborgarsvæðinu, jafnvel í landspólitíkinni, og á hann miklar þakkir skildar fyrir það þarfa verk. Vandinn er þó alltaf sá að hjá Besta Flokknum grípur maður í ekkert nema tómið þegar kemur að því að mynda sér einhverja pólitíska skoðun sem skiptir raunverulegu máli. Stuðningsmenn framboðsins spyrja eðlilega hví framjóðendur Besta Flokksins ættu að vera minna hæfir til að stjórna borginni, þegar gagnrýnendur benda á “reynsluleysi.” Sumir þeirra halda þá einnig fram að afskipti af borgarmálunum sé lítið mál og hvort eð er ekki í höndum kjörinna fulltrúa.

Ekkert segir að fólkið í Besta Flokknum sé þess minna umkomið að stjórna borginni. Hinsvegar er það óræðni stefnu þeirra sem dæmir það úr leik. Ennfremur gefa yfirlýsingar flokksmanna um að láta álitamál innan borgarinnar í hendur “sérfræðinga” nokkra ástæðu til áhyggja um hvort hugsjón flokksins sé á endanum einhverskonar teknókrasía.

Mikið hefði verið óskandi að það góða fólk sem Besta Flokkinn skipar, hefði skapað nýjan lýðræðislegan flokk með alvöru markmið sem hægt væri að fylkja liði á bakvið. Í stað þess stendur það frammi fyrir kjósendum með bros á vör en óræða og mótsagnakennda stefnu, sem ómögulegt er að segja til um hvar endar. Fyrir þetta framlag, sem ekkert er, ætlast þau til að fá afhent “Carte Blanche” á stefnu borgarinnar næstu fjögur árin. Ef til vill þykir þetta sumum boðlegt.

Um ábyrgð allskonar kjósenda

Á endanum er Besti Flokkurinn ekkert annað en hentug útleið kjósenda frá því að líta í eigin barm og gangast undir þá ábyrgð sem því fylgir að vera kosningabær maður. Kjósendur móta framboð flokka með eftirspurn eftir málefnum. Kjósendur móta framboð með þátttöku í flokkastarfi. Kjósendur móta flokka og framboð með því að nota atkvæði sitt á upplýstan hátt, og ýta þannig undir heiðarleika í orði og gjörðum en bægja frá undirförli, spillingu og vanhæfi. Á kjósendum hvílir svo loks sú megin ábyrgð að meta af heilum hug hvort stefnuskrá flokka er raunhæf og hvar eftirfylgni við hana skilar sér.

Var eitthvað óskýrt við stefnu flokkanna á síðustu tveimur kjörtímabilum? Vissulega hafa ekki öll kosningaloforð verið efnd. Það hefur alltaf legið ljóst fyrir. Stefnuna má hinsvegar greina mjög hispurslaust eftir því hvernig atkvæði kjósenda hafa fallið á undangengnum kjörtímabilum, hún hefur leitt okkur hingað sem við stöndum.

Hvað eigum við að ganga langt í að leika fórnarlambið og leiksopp örlaganna í þessum efnum, hversu langt getum við gengið með það, og hversu töff er það þegar upp er staðið?

Um hlut allskonar fjölmiðla

Í núverandi árferði er svo sem ekkert auðvelt að gera upp hug sinn. Upp er komin leiðinleg og erfið staða og ekki hjálpar til að fjölmiðlar virðast uppteknari af dægurflugum á borð við Eurovision en að kynna okkur málefni flokkanna. (Þegar hér er komið við sögu hefur undirritaður setið undir tveimur endursýndum Eurovision keppnum en er ómögulegt að nálgast sjónvarpsumfjöllun um kosningarnar frá því fyrr í kvöld.) Nú sem aldrei fyrr reynir á mann að vera "upplýstur kjósandi". Persónulega hef ég ekki gert upp hug minn, en ég veit að nú, sem aldrei fyrr, ríður á að kynna sér menn og málefni, gera upp fortíðina og kjósa með langtímahagsmuni að leiðarljósi. Ekki er í boði að afhenda stefnulausum óútfyllta ávísun þegar kemur að rekstri borgarinnar. Mikilvægi þess er undirstrikað með því að ekki er í boði að kjósa að nýju áður en kjörtímabilið er á enda, sama hversu margir pottar og pönnur eru barðar ef verða vill.