Arnaldur      Grétarsson

Um daginn þurfti ég nauðsynlega að nálgast reiðufé. Það var töluvert meira vesen en ætla mætti, og þó bý ég í hjarta borgarinnar þar sem megnið af ferðamönnum og verslun þeim tengdum á sér stað. Maður skyldi ætla að það væri vilji til að koma til móts við þennan stóra hóp neytenda, sem oft kýs að vera með reiðufé á sér, frekar en hitt.

Það er skemmst frá því að segja að það eru mjög fáir hraðbankar í miðbænum, og því vandkvæðum háð, sérstaklega fyrir ferðamenn að nálgast reiðufé. Ég tiltek sérstaklega ferðamenn í þessu samhengi þar sem þeir kjósa gjarnan að hafa reiðufé undir höndum, eins og maður þekkir sjálfur frá útlöndum. Mögulega er þetta tilkomið af því að oft er erfitt að setja sig vel inn í gengismun milli landa, í fljótu bragði og oft veitir reiðufé ákveðið aðhald í þeim efnum. Þá getur verið gott að hafa reiðufé milli handanna ef greiðslumiðlar úr plasti bregðast (eins og virðist nú gerast furðu oft í útlöndum).

Ég tók mig til og merkti inn á kort, hraðbanka í Reykjavík, innan þess svæðis sem mér þykir líklegast að mesti fjöldi ferðamanna athafni sig. Ég á ekki von á að ferðamannaverslun sé sérstaklega mikil í Breiðholti, Árbæ, Kópavogi eða á Seltjarnarnesi. Jafnvel þótt slík verslun væri mælanleg á þessum stöðum, þá finnst mér ólíklegt að hún sé meiri en í miðbæ Reykjavíkur. Hafa ber í huga að flest gistirými eru þar og skemmtiferðaskip leggja þar við höfnina.

Smellið á myndina til að sjá stærri útgáfu.

Hraðbankarnir eru merktir inn á kortið samkvæmt upplýsingum frá Arion banka, Landsbankanum, Íslandsbanka og Byr. Nokkrir hraðbankarnir (aðallega á vegum Arion banka) eru hafðir ógreinilegri/daufari, en það eru hraðbankar sem eru sérstaklega tengdir einhverri afmarkaðri starfssemi, s.s. sjúkrahúsi eða menntastofnun. Ég kaus að fara þessa leið, þar sem ólíklegt hlýtur að teljast að útlendir ferðamenn brjóti sér leið inn í MH, eða Versló, til þess að nálgast reiðufé. Ólíklegt er að þeir átti sig á að þar sé hraðbankaþjónustu að sækja, auk þess sem hún er einungis aðgengileg í takmarkaðan tíma í sumum tilfella.

Eftirtektarvert er að Landsbankinn virðist vera sá banki sem sinnir hraðbankaþjónustu hvað best en þeir eiga langtum flesta hraðbankana í miðbænum sem standa öllum opnir.

Arion banki virðist snúa þjónustu sinni í ríkari mæli að sérhagsmunaaðilum, svo sem skólum og heilbrigðisstofnunum. Það er vissulega líka virðingarvert, (einhver verður að sinna því hlutverki,) en gaman væri að sjá þá koma á sama hátt til móts við t.d. ferðamenn.

Íslandsbanki er með fæsta bankana í miðbænum, en til að gæta sanngirnis, þá er bankinn með nokkra hraðbanka í úthverfum Reykjavíkur. Ég kaus að merkja hraðbankann í Kolaportinu skýrt inn á kortið, þar sem hann þjónar mikilvægu hlutverki fyrir ferðamenn sem fara þangað, þótt hann sé aðeins takmarkað aðgengilegur, rétt meðan Kolaportið er opið.

Ef við erum tilbúin að fallast á að megin þorra smávöruverslunar og þjónustu í miðbænum sé að finna milli Hringbrautar og Sæbrautar, frá Hofsvallagötu/Ægisgötu til Lönguhlíðar, þá er ekki sérlega mörgum hraðbönkum til að dreifa á því svæði, og oft er erfitt að finna þá. (Þessi afmörkun er byggð á eigin reynslu á borginni, og endurspeglar kannski annan veruleika en þann sem ferðamenn standa frammi fyrir.)

Á þessu svæði má finna 16 hraðbanka. Af þeim eru 4-5 bundnir við sérstakar stofnanir eða með takamarkaða þjónustu. Í reynd þjónusta um 11 hraðbankar svæðið, þannig að þeir geri það vel. Enginn hraðbanki er staðsettur sérstaklega nærri gömlu höfninni (Búllunni, Sægreifanum). Enginn hraðbanki sinnir Skólavörðustíg, þar sem mikil ferðamannaverslun fer fram (eftir að SPRON lokaði útibúi sínu þar). Hér bendi ég eingöngu á mjög augljósa staði þar sem færi vel á að vera með hraðbanka.

Til gamans setti ég líka inn á kortið eina símasjálfsalann á höfuðborgarsvæðinu. Mér finnst það viðeigandi. Ég nota gjarnan símasjálfsala þegar ég er í útlöndum. Ef ég væri útlendingur hér, þá gæti ég það ekki.

Það er bara einn tennisvöllur á Íslandi (Reyndar eru þeir tveir hlið við hlið, but you get the idea...).

Ala vinur minn benti mér á rosalega 'high-brow' grín-síðu, sem ég verð að viðurkenna að mér finnst nokkuð sniðug. Síðan heitir The Man Who Melted Jack Dann og er þannig nokkuð vel sýnt fram á viðfangsefni síðunnar.

Ég áttaði mig reyndar ekki alveg strax á því hvað um ræddi, en heila málið gengur út á að skeyta saman bókartitli og höfundi, svo úr verði vitræn setning.

Það geta komið ýmis hnyttnar setningar út úr slíkri æfingu, eins og nokkrar þær sem tíundaðar eru á síðunni, s.s. Fear L. Ron Hubbard, When the Earth Screamed Arthur Conan Doyle eða Licence to Kill John Gardner. Ég eftirlæt fólki að renna yfir niðurstöðurnar. Sérstaklega er tiltekin bókin Two Sisters eftir Gore Vidal, en þar er mögulegt að nýta fyrra nafn höfundar sem sögn í setningunni. Þetta þykir mjög fínt samkvæmt síðunni.

Ég verð að viðurkenna að mér varð þetta frekar hugleikið í kjölfar þess að hafa skoðað síðuna. Fór að máta allskyns bókartitla við höfunda. Þetta er nokkuð flóknara en ætla mætti.

Hingað til hefur mér eiginlega bara tekist að koma með tvö sem eru það góð að það sé þess virði að tíunda þau hér. Það er annars vegar Experience Martin Amis og The Idiot Fyodor Dostoyevsky.

Ég hef ekki látið mér detta neitt í hug á íslensku ennþá. Svo á ég enn eftir að hugsa upp eitthvað svona "fyrra-nafn-sem-sagnorð" dæmi.

Einhverra hluta vegna minnti þetta mig dálítið á ódýra flissið sem maður fékk út úr því að renna yfir það sem var í boði á vídjóleigunni og athuga hvort heimfæra mætti titlana yfir á klámmyndir. (Auðvitað gátu allir titlar verið klámmyndatitlar, en sumir voru einhvernvegin klámmyndalegri en aðrir.) Incidentally man ég engin dæmi, sem ber því kannski helst vott um hvað þetta var takmarkað gaman í raun.

Í tilefni útgáfu skýrslu um rammaáætlun sem kom út í gær, finnst mér rétt að halda áfram umfjöllun um greinaskrif Halldórs Laxness.

Landvernd fagnar Rammaáætlun eins og svo margir aðrir sem hafa reynt að stemma stigu við kappsemi virkjunarsinna í ágangi sínum á landið. Kannski er það rétta viðmótið. Nú er kannski loks hægt að tryggja að tilraunum til að virkja kosti, sem heita má sjálfsagt að séu látnir í friði, sé endanlega ýtt út af borðinu. Frá mínum bæjardyrum séð vikar Rammaáætlun þó meira eins og viss varnarsigur. Ég er sammála vangaveltum Laxness yfir því hvort raunveruleg þörf sé á því að virkja meira úr því sem komið er. Eins og Halldór segir: "Vandamálið er oftrú þeirra í Orkustofnun á endalausar málmbræðslur sem eigi að fylla þetta land." Alltént finnst mér núverandi nálgun á virkjunarþörfina ekki vera réttmæt.

Halldór lýsir þessu ágætlega, eins og honum er einum lagið í pistlinum Hernaðurinn gegn landinu. Hér bendir hann á sannindi sem löngum hefur verið haldið fram, allt fram á daginn í dag, og öllum ættu að vera kunn. Í raun er ótrúlegt að þessi umræða sé enn föst á sama stað nú, rúmum 40 árum síðar. Mér finnst enn og aftur rétt að hvetja sem flesta til að lesa grein Halldórs, sem birtist fyrst í Morgunblaðinu árið 1970 og var seinna endurprentuð í bókinni Yfirskyggðir staðir, sem kom út árið 1971.

"Fyrir skömmu sá ég haft eftir einum forgaungumanni stóriðju á Íslandi, í umræðum á málfundi, að eina vonin til þess að íslendíngar gætu lifað "mannsæmandi lífi í þessu landi" (orðatiltækið hefur heyrst áður), sé sú að gera þjóðina að verkamönnum erlendra stóriðjufyrirtækja. Hinum stórhuga iðnfræðíngi láðist að geta þess sem hann veit miklu betur en ég, að stóriðja með nútímasniði notar mjög sjálfvirka tækni og kemst af með hverfandi lítinn mannafla; ekki síst málmbræðslur einsog hér eru hugsaðar. Ekki er fyrir það að synja að fé sem flýtur til ríkissjóðs frá útlendum stóriðjufyrirtækjum starfandi í landinu, einkum af sölu á rafmagni, gæti orðið einhver smávegis búbót hjá því opinbera þó svo hafi enn ekki orðið, því sala rafmagns til Straumsvíkur er, reikníngslega, rekin með tapi, þjóðartekjur okkar af álbræðslunni eru ekki aðrar en daglaun þeirra verkamanna sem þar vinna og ekki eru fleiri en menn sem starfa að landbúnaði í meðalsveit á Íslandi. Erlend stóriðja hér er þannig þýðíngarlaus fyrir íslenskan iðnvöxt."

Halldór hefur rétt fyrir sér þegar hann heldur því fram, eins og margir í dag að atvinnulífi Íslendinga sé ekki best borgið með gegndarlausri málmbræðslu, heldur smávöruiðanaði.

"Neysluvöruiðnaður, til að mynda skógerð eða klæðaverksmiðja, eða segjum útvarpstækjasmíði, notar að öðru jöfnu margfalt vinnuafla reiknað í mannshöndum á við málmbræðslu eða olíuhreinsun. Ef við hefðum lagvirkni til að útbúa og „flytja út" einhverja iðnaðarvöru sem aðrir vildu nýta, þá væri íslendíngum lagður atvinnugrundvöllur sem stóriðja getur aldrei lagt."

En nú er svo fyrir komið að hér eru að verki menn sem hafa það eitt að atvinnu að finna til og skipuleggja nýja virkjunarkosti. Það er kannski ekki skrýtið að stofnanir eins og Landsvirkjun verði eins og stjórnlausir uppvakningar sem geta ómögulega satt hungur sitt í ný verkefni. Þetta er jú eftir sem áður þeirra eina viðfangsefni. Engin ný virkjun = Engin Landsvirkjun?

"Vandræðin byrja þegar stofnun, sem fæst við niðurskipun orkuvera handa einhverri tilvonandi stóriðju, veitir virkjunarfyrirtækjum fríbréf til að darka í landinu einsog naut í flagi og jafnvel hyllast til þess að skaðskemma ellegar leggja í eyði þau sérstök pláss sem vegna landkosta, náttúrudýrðar ellegar sagnhelgi eru ekki aðeins íslensku þjóðinni hjartfólgin, heldur njóta frægðar um víða veröld sem nokkrir eftirlætisgimsteinar jarðarinnar."

Um tvískinnung Íslendinga, sem lofa náttúrufegurð landsins og fjalla um það, innblásnir af rómantískum hugsjónum, hefur Laxness eftirfarandi að segja:

"Meðan þeir eru að fara með kvæði Jónasar og Steingríms um krystalstærar ár eru þeir kanski að keppast við að fylla þessar ár af sorpi. Þeir sem vaða mest uppi á opinberum vettvángi tala oft einsog þeim væri óljóst hvað fólki er heilagt. Þessvegna sagði þýski prófessorinn sem ferðaðist hér um árið: Die Isländer respektieren nichts. (Það var þá sem séra Jóhann Hannesson skaut inn: hvað um dollarann?) Nú vaða þeir menn uppi sem er mest í mun að sökkva vin þeirri sem vindurinn hefur skilið eftir í hálendinu. Þjórsárverum, ríki íslensku heiðagæsarinnar; það á að flæma burt fugl þann sem fann Ísland laungu á undan manninum og hefur búið hér í verunum um tugi alda, þúsundum til samans."

Enn í dag, eru Þjórsárver undir og þangað líta peningaóðir menn hýrum augum. Engin rök fá helsjúka virkjunarfíkla til að falla frá þessum hugmyndum sínum og virkjunin virðist vera orðin markmið í sjálfu sér. Sama retorík gengur daginn langt, ár eftir ár. Halldór tekur þetta fyrir:

"Meiníngin í þessu afundna svari íslendíngsins er glögg: Orkustofnun hefur aungvar skyldur við lífið í landinu. Hestaflið í almættinu er verðlaust í Orkustofnun. Við erum rökheldir íslendíngar og ef við höfum byrjað að trúa einhverri vitleysu haungum við fastir í henni til eilífðarnóns. Við höfum leyfi til að fara með Ísland einsog við viljum."

En jafnvel þótt maður fallist á öll þau peningarök sem telft er fram, sem ekkert annað á víst að bíta á; hvað situr þá eftir í raun?

"Spurníng: Hvað eigum við íslendíngar að gera við alla þessa penínga þegar búið er að útanskota fyrir okkur fegurstu stöðum landsins? Hugsanlegt svar: Fljúga til Majorku þar sem þeir ku skeinkja rommið ómælt."

---VIÐBÓT---

Ég vil sömuleiðis nota þetta tækifæri til að benda fólki á afdrif annars álbræðsluríkis sem á furðulega margt sameiginlegt með Íslandi, Ghana. Sjónvarpsþátturinn Black Power úr þáttaröðinni Pandora's Box eftir Adam Curtis fjallar um tilraunir Gullstrandarinnar (Ghana) til þess að byggja framtíð sína, sem nýfrjálst ríki, á málmbræðslu. Stundum datt mér í hug að þátturinn fjallaði um Ísland. Endilega kíkið á þetta.

Ég hef verið að lesa nokkar býsna athyglisverðar greinar eftir Halldór Laxness, sem birtar eru á vefsíðu Gljúfrasteins - Húss skáldsins. Raunar hef ég undanfarið kíkt þarna á eina og eina grein, svona við og við, en mér hefur þótt greinasafn það sem birt var í tengslum við 200 ára ártíð Jóns Sigurðssonar sérstaklega eftirtektarvert.

Greinarnar (sumar hverjar skrifaðar sem ræður) hafa allar verið skrifaðar og fluttar 1. desember á nokkrum árum. (Þannig er tengingin til komin við Jón Sigurðsson). Þær reifa hugmyndir Laxness um ýmis mál tengd sjálfstæði manna og þjóða. Hugmyndirnar sem þarna birtast eru skiljanlega innblásnar af því þjóðernisraunsæi sem viðfangsefni hans er sprottið af. Þær eru þó merkilega víðsýnar og framsýnar þrátt fyrir það. Margt af þessu fjallar kannski meira um sjálfsvirðingu einstakra manna og á jafnt við í dag. Eitthvað segir mér að vissir kaflar myndu verða klappaðir upp nú í kjölfar bankahruns.

Fyrsta ræðan var flutt á fullveldisafmælinu árið 1935. Hér er brot úr henni. Það er ekki laust við að orðin hrífi enn í dag, og maður skilur dálætið sem landsmenn hafa borið í brjósti fyrir þvílíkum stílista.

"Það er satt, góðir íslendíngar, vér erum að nafninu til sjálfstætt ríki, en ef einhver hefur sagt yður að frelsisbaráttu þjóðarinnar sé lokið, þá er það ekki satt, fjarri fer því. Þótt það sé kanski ekki fyllilega rétt að segja, að nú fyrst sé hún að hefjast, þá er hitt sönnu nær að nú stendur frelsisbarátta íslensku þjóðarinnar sem hæst: íslenski maður, íslenska kona, taktu baráttuna upp í dag, haltu þennan dag sjálfstæðis og frelsis heilagan með því að sameinast þjóðfylkíngunni, samfylkíngu allra þeirra afla sem hafa eitthvert brot af málstað fólksins á stefnuskrá sinni, fylkíngu allra andlega og líkamlega vinnandi manna af öllum flokkum gegn hinu erlenda og innlenda kúgunarvaldi í mynd bánkaauðvaldsins, fjármálaauðmagnsins, þessum ægilegasta fjanda hins lifandi og stríðandi mannkyns á jörðinni, sem einnig á þessum dögum leitast við að leggja hramminn yfir land vort, á hvert einasta lifandi brjóst."

Raunar, ef maður les lengra í gegnum ræðuskrifin, þá sér maður viss áhersluatriði sem eru ekki síður til umfjöllunar í dag. Laxness varar við því að menn láti glepjast af gylliboðum eða valdboði erlendra aðila. Sá bardagi fari þó fyrst og fremst fram hér heima fyrir, þar sem innlendir umboðsmenn skeytingarlausra erlendra afla séu sýnu verri en hinir. Hér er brot úr ræðu hans frá 1955.

"Það eru heimildir fyrir því að barátta Jóns Sigurðssonar og samherja hans hafi ekki í fyrsta lagi verið háð við hina erlendu nýlendustjórn, heldur einkum og sérílagi við þá menn hér heima á Íslandi sem hugsuðu og töluðu eins og þeir sem ég nú vitnaði til. Menn af þessu tagi eru höfuðóvinir sjálfstæðis og fullveldis þjóðar sinnar, ekki vegna þess að þeir eigi beinan þátt í að ráða landið undir útlendínga, það gera venjulega aðirir sem standa þeim ennþá ofar að mannvirðíngum; heldur af því að þeir eru hræddir við að fylgja því sem þeir vita rétt. Það er hörmulegt þegar menn fara að líta á embætti sín, stöður eða lánstraust sem gýligjafir sér til handa fyrir að fylgja fram því sem þeir vita að er rángt. Þegar einhver álitlegur hópur manna í frammáliði þjóðar hefur þannig mist hið innra sjálfstæði, glatað hugmyndinni um manngildi, þá er ekki góðs að vænta."

Í raun er þarna svipað inntak og má greina í grein sem Halldór skrifar fimmtán árum síðar og nefnist Hernaðurinn gegn landinu en hún er svo merkileg að ég held að ég geri henni sérstaklega skil seinna. Áhugasömum er þó endilega bent á að renna í gegnum greinina sjálfum sér til gagns og ánægju.

Ég læt þó til gamans fylgja með stutt brot hér.

"Ég sagði að vandamálið væri ekki stóriðja sem dembt væri yfir okkur með offorsi að nauðsynjalausu. Vandamálið er oftrú þeirra í Orkustofnun á endalausar málmbræðslur sem eigi að fylla þetta land. Þá fyrst er land og lýður í háska þegar svona kontór ætlar með skírskotun til reikníngsstokksins að afmá eins marga helga staði Íslands og hægt er að komast yfir á sem skemstum tíma; drekkja frægum bygðarlögum í vatni (tólf kílómetrum af Laxárdal í Þíngeyarsýslu átti að sökkva samkvæmt áætlun þeirra), og helst fara í stríð við alt sem lífsanda dregur á Íslandi."

They really should have just let him keep looking for it.

Legendary leiðinlegir þættir...