Arnaldur      Grétarsson

Ég hef verið að lesa nokkar býsna athyglisverðar greinar eftir Halldór Laxness, sem birtar eru á vefsíðu Gljúfrasteins - Húss skáldsins. Raunar hef ég undanfarið kíkt þarna á eina og eina grein, svona við og við, en mér hefur þótt greinasafn það sem birt var í tengslum við 200 ára ártíð Jóns Sigurðssonar sérstaklega eftirtektarvert.

Greinarnar (sumar hverjar skrifaðar sem ræður) hafa allar verið skrifaðar og fluttar 1. desember á nokkrum árum. (Þannig er tengingin til komin við Jón Sigurðsson). Þær reifa hugmyndir Laxness um ýmis mál tengd sjálfstæði manna og þjóða. Hugmyndirnar sem þarna birtast eru skiljanlega innblásnar af því þjóðernisraunsæi sem viðfangsefni hans er sprottið af. Þær eru þó merkilega víðsýnar og framsýnar þrátt fyrir það. Margt af þessu fjallar kannski meira um sjálfsvirðingu einstakra manna og á jafnt við í dag. Eitthvað segir mér að vissir kaflar myndu verða klappaðir upp nú í kjölfar bankahruns.

Fyrsta ræðan var flutt á fullveldisafmælinu árið 1935. Hér er brot úr henni. Það er ekki laust við að orðin hrífi enn í dag, og maður skilur dálætið sem landsmenn hafa borið í brjósti fyrir þvílíkum stílista.

"Það er satt, góðir íslendíngar, vér erum að nafninu til sjálfstætt ríki, en ef einhver hefur sagt yður að frelsisbaráttu þjóðarinnar sé lokið, þá er það ekki satt, fjarri fer því. Þótt það sé kanski ekki fyllilega rétt að segja, að nú fyrst sé hún að hefjast, þá er hitt sönnu nær að nú stendur frelsisbarátta íslensku þjóðarinnar sem hæst: íslenski maður, íslenska kona, taktu baráttuna upp í dag, haltu þennan dag sjálfstæðis og frelsis heilagan með því að sameinast þjóðfylkíngunni, samfylkíngu allra þeirra afla sem hafa eitthvert brot af málstað fólksins á stefnuskrá sinni, fylkíngu allra andlega og líkamlega vinnandi manna af öllum flokkum gegn hinu erlenda og innlenda kúgunarvaldi í mynd bánkaauðvaldsins, fjármálaauðmagnsins, þessum ægilegasta fjanda hins lifandi og stríðandi mannkyns á jörðinni, sem einnig á þessum dögum leitast við að leggja hramminn yfir land vort, á hvert einasta lifandi brjóst."

Raunar, ef maður les lengra í gegnum ræðuskrifin, þá sér maður viss áhersluatriði sem eru ekki síður til umfjöllunar í dag. Laxness varar við því að menn láti glepjast af gylliboðum eða valdboði erlendra aðila. Sá bardagi fari þó fyrst og fremst fram hér heima fyrir, þar sem innlendir umboðsmenn skeytingarlausra erlendra afla séu sýnu verri en hinir. Hér er brot úr ræðu hans frá 1955.

"Það eru heimildir fyrir því að barátta Jóns Sigurðssonar og samherja hans hafi ekki í fyrsta lagi verið háð við hina erlendu nýlendustjórn, heldur einkum og sérílagi við þá menn hér heima á Íslandi sem hugsuðu og töluðu eins og þeir sem ég nú vitnaði til. Menn af þessu tagi eru höfuðóvinir sjálfstæðis og fullveldis þjóðar sinnar, ekki vegna þess að þeir eigi beinan þátt í að ráða landið undir útlendínga, það gera venjulega aðirir sem standa þeim ennþá ofar að mannvirðíngum; heldur af því að þeir eru hræddir við að fylgja því sem þeir vita rétt. Það er hörmulegt þegar menn fara að líta á embætti sín, stöður eða lánstraust sem gýligjafir sér til handa fyrir að fylgja fram því sem þeir vita að er rángt. Þegar einhver álitlegur hópur manna í frammáliði þjóðar hefur þannig mist hið innra sjálfstæði, glatað hugmyndinni um manngildi, þá er ekki góðs að vænta."

Í raun er þarna svipað inntak og má greina í grein sem Halldór skrifar fimmtán árum síðar og nefnist Hernaðurinn gegn landinu en hún er svo merkileg að ég held að ég geri henni sérstaklega skil seinna. Áhugasömum er þó endilega bent á að renna í gegnum greinina sjálfum sér til gagns og ánægju.

Ég læt þó til gamans fylgja með stutt brot hér.

"Ég sagði að vandamálið væri ekki stóriðja sem dembt væri yfir okkur með offorsi að nauðsynjalausu. Vandamálið er oftrú þeirra í Orkustofnun á endalausar málmbræðslur sem eigi að fylla þetta land. Þá fyrst er land og lýður í háska þegar svona kontór ætlar með skírskotun til reikníngsstokksins að afmá eins marga helga staði Íslands og hægt er að komast yfir á sem skemstum tíma; drekkja frægum bygðarlögum í vatni (tólf kílómetrum af Laxárdal í Þíngeyarsýslu átti að sökkva samkvæmt áætlun þeirra), og helst fara í stríð við alt sem lífsanda dregur á Íslandi."