Arnaldur      Grétarsson

Í tilefni útgáfu skýrslu um rammaáætlun sem kom út í gær, finnst mér rétt að halda áfram umfjöllun um greinaskrif Halldórs Laxness.

Landvernd fagnar Rammaáætlun eins og svo margir aðrir sem hafa reynt að stemma stigu við kappsemi virkjunarsinna í ágangi sínum á landið. Kannski er það rétta viðmótið. Nú er kannski loks hægt að tryggja að tilraunum til að virkja kosti, sem heita má sjálfsagt að séu látnir í friði, sé endanlega ýtt út af borðinu. Frá mínum bæjardyrum séð vikar Rammaáætlun þó meira eins og viss varnarsigur. Ég er sammála vangaveltum Laxness yfir því hvort raunveruleg þörf sé á því að virkja meira úr því sem komið er. Eins og Halldór segir: "Vandamálið er oftrú þeirra í Orkustofnun á endalausar málmbræðslur sem eigi að fylla þetta land." Alltént finnst mér núverandi nálgun á virkjunarþörfina ekki vera réttmæt.

Halldór lýsir þessu ágætlega, eins og honum er einum lagið í pistlinum Hernaðurinn gegn landinu. Hér bendir hann á sannindi sem löngum hefur verið haldið fram, allt fram á daginn í dag, og öllum ættu að vera kunn. Í raun er ótrúlegt að þessi umræða sé enn föst á sama stað nú, rúmum 40 árum síðar. Mér finnst enn og aftur rétt að hvetja sem flesta til að lesa grein Halldórs, sem birtist fyrst í Morgunblaðinu árið 1970 og var seinna endurprentuð í bókinni Yfirskyggðir staðir, sem kom út árið 1971.

"Fyrir skömmu sá ég haft eftir einum forgaungumanni stóriðju á Íslandi, í umræðum á málfundi, að eina vonin til þess að íslendíngar gætu lifað "mannsæmandi lífi í þessu landi" (orðatiltækið hefur heyrst áður), sé sú að gera þjóðina að verkamönnum erlendra stóriðjufyrirtækja. Hinum stórhuga iðnfræðíngi láðist að geta þess sem hann veit miklu betur en ég, að stóriðja með nútímasniði notar mjög sjálfvirka tækni og kemst af með hverfandi lítinn mannafla; ekki síst málmbræðslur einsog hér eru hugsaðar. Ekki er fyrir það að synja að fé sem flýtur til ríkissjóðs frá útlendum stóriðjufyrirtækjum starfandi í landinu, einkum af sölu á rafmagni, gæti orðið einhver smávegis búbót hjá því opinbera þó svo hafi enn ekki orðið, því sala rafmagns til Straumsvíkur er, reikníngslega, rekin með tapi, þjóðartekjur okkar af álbræðslunni eru ekki aðrar en daglaun þeirra verkamanna sem þar vinna og ekki eru fleiri en menn sem starfa að landbúnaði í meðalsveit á Íslandi. Erlend stóriðja hér er þannig þýðíngarlaus fyrir íslenskan iðnvöxt."

Halldór hefur rétt fyrir sér þegar hann heldur því fram, eins og margir í dag að atvinnulífi Íslendinga sé ekki best borgið með gegndarlausri málmbræðslu, heldur smávöruiðanaði.

"Neysluvöruiðnaður, til að mynda skógerð eða klæðaverksmiðja, eða segjum útvarpstækjasmíði, notar að öðru jöfnu margfalt vinnuafla reiknað í mannshöndum á við málmbræðslu eða olíuhreinsun. Ef við hefðum lagvirkni til að útbúa og „flytja út" einhverja iðnaðarvöru sem aðrir vildu nýta, þá væri íslendíngum lagður atvinnugrundvöllur sem stóriðja getur aldrei lagt."

En nú er svo fyrir komið að hér eru að verki menn sem hafa það eitt að atvinnu að finna til og skipuleggja nýja virkjunarkosti. Það er kannski ekki skrýtið að stofnanir eins og Landsvirkjun verði eins og stjórnlausir uppvakningar sem geta ómögulega satt hungur sitt í ný verkefni. Þetta er jú eftir sem áður þeirra eina viðfangsefni. Engin ný virkjun = Engin Landsvirkjun?

"Vandræðin byrja þegar stofnun, sem fæst við niðurskipun orkuvera handa einhverri tilvonandi stóriðju, veitir virkjunarfyrirtækjum fríbréf til að darka í landinu einsog naut í flagi og jafnvel hyllast til þess að skaðskemma ellegar leggja í eyði þau sérstök pláss sem vegna landkosta, náttúrudýrðar ellegar sagnhelgi eru ekki aðeins íslensku þjóðinni hjartfólgin, heldur njóta frægðar um víða veröld sem nokkrir eftirlætisgimsteinar jarðarinnar."

Um tvískinnung Íslendinga, sem lofa náttúrufegurð landsins og fjalla um það, innblásnir af rómantískum hugsjónum, hefur Laxness eftirfarandi að segja:

"Meðan þeir eru að fara með kvæði Jónasar og Steingríms um krystalstærar ár eru þeir kanski að keppast við að fylla þessar ár af sorpi. Þeir sem vaða mest uppi á opinberum vettvángi tala oft einsog þeim væri óljóst hvað fólki er heilagt. Þessvegna sagði þýski prófessorinn sem ferðaðist hér um árið: Die Isländer respektieren nichts. (Það var þá sem séra Jóhann Hannesson skaut inn: hvað um dollarann?) Nú vaða þeir menn uppi sem er mest í mun að sökkva vin þeirri sem vindurinn hefur skilið eftir í hálendinu. Þjórsárverum, ríki íslensku heiðagæsarinnar; það á að flæma burt fugl þann sem fann Ísland laungu á undan manninum og hefur búið hér í verunum um tugi alda, þúsundum til samans."

Enn í dag, eru Þjórsárver undir og þangað líta peningaóðir menn hýrum augum. Engin rök fá helsjúka virkjunarfíkla til að falla frá þessum hugmyndum sínum og virkjunin virðist vera orðin markmið í sjálfu sér. Sama retorík gengur daginn langt, ár eftir ár. Halldór tekur þetta fyrir:

"Meiníngin í þessu afundna svari íslendíngsins er glögg: Orkustofnun hefur aungvar skyldur við lífið í landinu. Hestaflið í almættinu er verðlaust í Orkustofnun. Við erum rökheldir íslendíngar og ef við höfum byrjað að trúa einhverri vitleysu haungum við fastir í henni til eilífðarnóns. Við höfum leyfi til að fara með Ísland einsog við viljum."

En jafnvel þótt maður fallist á öll þau peningarök sem telft er fram, sem ekkert annað á víst að bíta á; hvað situr þá eftir í raun?

"Spurníng: Hvað eigum við íslendíngar að gera við alla þessa penínga þegar búið er að útanskota fyrir okkur fegurstu stöðum landsins? Hugsanlegt svar: Fljúga til Majorku þar sem þeir ku skeinkja rommið ómælt."

---VIÐBÓT---

Ég vil sömuleiðis nota þetta tækifæri til að benda fólki á afdrif annars álbræðsluríkis sem á furðulega margt sameiginlegt með Íslandi, Ghana. Sjónvarpsþátturinn Black Power úr þáttaröðinni Pandora's Box eftir Adam Curtis fjallar um tilraunir Gullstrandarinnar (Ghana) til þess að byggja framtíð sína, sem nýfrjálst ríki, á málmbræðslu. Stundum datt mér í hug að þátturinn fjallaði um Ísland. Endilega kíkið á þetta.